ये सोचना गलत है के तुम पर नजर नहीं

मसरुफ मैं बहुत हूं, पर बेखबर नहीं

शायरला मुजरा!

 वर्ल्ड फोटोग्राफी डे.

आपण काढलेले आपल्यालाच आवडलेले फोटो.

शिखरं आणि गरूड मंडपाच्या या महिरपी एकमेकांना जशा कॉम्प्लिमेंट करतात, त्यांची आधी स्केचेस केली गेली असतील का?

तुपाच्या किंवा दह्याच्या स्थिर स्तरात अनंत काळापर्यंत ढवळाढवळ करू नये असं तुम्हालाही वाटतं का? काळजीपूर्वक सेट केलेल्या लोणकढ्याबद्दलचा तर हा फॉरेव्हर डिलेमा आहे माझा.

 मिटिंग - शंकर पाटील

२००० रुपयांची म्हैस व्यायला आलेली तारा मावशी, चहा बिस्कीटं चिवड्या फिवड्याच्या मिषानं ग्रामपंचायतीत जाऊन घोरणारे बापू लोहार, कर्नाटकाचे घरजावई म्हणून महाराष्ट्रात स्थायिक झालेले आणि दिसेल त्याला कामाला जुंपणारे अंगात मलमलचा बदाम घातलेले देसाईअण्णा, दारूच्या तारेत सपशेल समाधी लागलेला रामा धायगुडे, झोपाळ्यावर झुलणारे शंकरअण्णा आणि हाताचा मुटका गालावर टेकवून पोझ घेतलेली चंपा परटीण, त्यांचा गोडाधोडाचा बेत आणि गुलुगुलू गप्पा, ख्यास मारणारे सरपंच आणि ग्रामपंचायतीच्या मिटिंगचा कोरम भरावा म्हणून रात्री उशिरापर्यंत या सगळ्या नमुनेदार मेंबरांना गोळा करत गावभर पायपीटणारा कधी बापूडवाणा, कधी चतुर, कधी हेलपाटणारा तर कधी जीवाला कावलेला महादू शिपाई.

'का मिटिंगबिटिंगला बलवाय आलता का?', 'आमच्या सायबांची झोपच पाखरावानी हाय', 'अन्ना काय व्यालेल्या म्हशीचा गिन्ना', 'या राजं, कवासं निघालता?', 'येतील नाही तर जातील, जा की मुडद्या, तुला काय करायचं', 'आज रोजी आमच्याकडं जरा घोट्टाळाच हाय', 'आमच्या घराकडनं आला का रं', 'पैसं फेकू, जीपा उडवू, मतदान केलं का नाही कळता कामा नये, तुमचे पाय कुठं हायेत, आमाला दर्शन घ्यायचं आहे', असे प्रत्येकाच्या तोंडचे खुसखुशीत ग्राम्य विनोदी संवाद आपली जोरदार करमणूक करतात.

पिष्टान तापल्यागत तापलेली शंकर अण्णांची बायको, चांद उगीवला का बघायला सटकत 'मिटिंग म्होरं ढकला' म्हणणारे आणि चहाचा धोशा लावत 'आधी चहा करणेत यावा, मग मिटिंग घेणेत यावी' असा ठराव पास करणारे, घोर अन्यायावर एकमत असणारे हे आपापलं स्वतंत्र वैशिष्ट्य असलेले ग्रामपंचायत सदस्य आणि दक्षिण महाराष्ट्राच्या काठावरचं एक गाव, पाटलांनी झक्क रंगवलंय. जेमतेम अर्ध्या तासाची ही कथा वाचण्यापेक्षा ऐकण्यात जास्त गंमत आहे.

त्यांच्या तोंडून 'मिटिंग' ऐकताना तो संपूर्ण हलता देखावा आणि ती हेल काढून बोलणारी इरसाल ग्रामीण पात्रं नजरेसमोर व्यवस्थित दिसत जातात. पाटलांचं अभिवाचन नाट्यपूर्ण आणि भलतंच रसाळ आहे. कथेच्या ओघातली वर्णनं तुम्ही त्या प्रसंगी हजर असल्यागत प्रत्यय देतात.

शंकर पाटलांचं कथाकथन अगणित वेळा ऐकणे हा आमचा फॅमिली फेवरीट टाईमपास आहे. माझ्या बहिणीला जवळपास सगळ्या गोष्टी तोंडपाठ आहेत आणि ती पाटलांच्या बरोबरीनं तर तंतोतंत हावभाव करत म्हणत असतेच, पण एरवीही मी किंवा बाबांनी किल्ली दिली की ती भरधाव सुटते आणि आमची हसून हसून मुरकुंडी वळते. सगळ्याच कथा झकास असल्या तरी मिटिंग पहिल्या नंबरावर, मग 'नाटक' कथेतली अफाट धमाल, त्यानंतर अफलातून रंगवलेली धिंड अशी आमच्यापुरती उतरती भाजणी आहे.

कुणी अद्याप ऐकली नसेल तर जरूर ऐका.

https://www.youtube.com/watch?v=_6fggPs3FSM

 मैत्री दिनानिमित्त.

आमचे बाबा आणि रमजानकाका हे लंगोटीयार. आता बाबांचं वय ८० आणि काका बाबांपेक्षा जरा लहान, ७६ असावेत. म्हणजे या मैत्रीला खरंतर जास्तच, पण किमान साधारण ५०-६० वर्षं तरी सहज उलटून गेलीच म्हणायची. बाबांचं एक घरगुती नाव सुभाष आहे, तर काका बाबांना सुभाष म्हणतात. दोघांनाही एकमेकांबद्दल अतिशय आत्मियता आहे.

आमचे आजोबा सरकारी डॉक्टर म्हणून नोकरीत असताना त्यांच्याकडे आजुबाजूच्या गावांच्या दवाखान्याची जबाबदारी असे. मु.पो. सांगरुळला असताना मणेर कुटुंबाशी परिचय झाला आणि दोन्ही कुटुंबातल्या समवयस्क मुलांमध्ये मैत्री झाली. रमजानकाका नंतर नोकरीसाठी कोल्हापुरात आले आणि बाबांची, त्यांची पहिली खाजगी नोकरी एके ठिकाणीच होती. नोकरीतल्या व्यावहारिक धोरणी बाबी काकांनी बाबांना शिकवल्या. पुढे ते वीज मंडळात चिकटले आणि बाबा न्यू एज्युकेशन सोसायटीत. रहायला मात्र समोरच्या गल्लीतच. त्यामुळे जाणं येणं खंडित झालं नाही.

रमजानकाका नमाजी मुस्लिम. दाढी, डोळ्यात सुरमा, चौकड्याची लुंगी, डोक्यावर क्रोशाची टोपी आणि पठाणी स्वच्छ पांढरा कुडता हा नेहमीचा वेश. ते दोन वेळा हाजला जाऊन आलेत. आम्ही देशस्थ ब्राह्मण. तेव्हाच्या काळाप्रमाणे आमच्याकडे सोवळंओवळं. देव्हाऱ्यात उजव्या सोंडेचा गणपती असल्यामुळे नेहमीपेक्षा जरा अधिकही असणार. पण या कोणत्याही गोष्टीचा मैत्रीवर काही परिणाम आजतागायत दिसलेला नाही. समोरासमोर रहात असताना बाबांची नियमित चक्कर व्हायची, ती आम्ही लांब रहायला गेल्यावर आठ-पंधरा दिवसातून व्हायला लागली, एवढंच.

आमचे आजोबा सक्रिय स्वातंत्र्य सैनिक आणि गांधीजींचा प्रत्यक्ष सहवास लाभलेले होते. आजोबांना खुद्द गांधीजींनी स्वहस्ते पाठवलेलं पोस्टकार्ड आणि भेट दिलेला चरखा घरात होता. त्यांचे पंचक्रोशीतले पेशंटस् सगळ्या जातीधर्मांचे. उपचारांसाठी आल्यावर शहरात इतर कुठं रहाणार, आजोबा आपल्याकडंच ठेवून घ्यायचे त्यांना.

आजी फार लवकर गेली. पण आजोबांची सगळी नऊच्या नऊ मुलं समंजस, अत्यंत गुणी आणि आजीच्या माघारी आजही एकमेकांना घट्ट धरून असलेली. या सगळ्या भावंडांनी दोन खणांच्या मुलखाच्या गैरसोयीच्या घरात आपले अभ्यास आणि घरकामं सांभाळून आजोबांच्या पेशंटस्ची जेवणीखाणी आणि औषधांची बडदास्तही ठेवली. रमजानकाकांचा या भरलेल्या घरात सहज वावर असायचा. बाबा आणि काका भटकंती करायचे. सायकलवरून विशाळगडावर, ट्रकमधून बेंगलोरला अशा रोचक श्टोऱ्या बाबा खुलून सांगतात. असं भटकताना आजोबांनी कधीच त्यांना रोखलं नाही. काहीही निमित्त असलं की आजोबा म्हणायचे, 'त्या बामणाला बोलवा रे कुणीतरी', म्हणजे रमजानकाकांना!

आमच्या घरात तेव्हा तर सगळेच शाकाहारी. आजसुद्धा पुढच्या पिढीतले दोन चार जण वगळता फार कुणी सर्वाहारी नाहीत. पण या गोष्टींचा कधीच कुठं उल्लेखही नसतो. ईदला वेगळा पुलाव आणि खिरीची किटली घरपोच येणार आणि दिवाळीच्या फराळाला ते घरी येणार किंवा फराळ पोचता होणार.

आत्या अडनिड्या वयाच्या होत्या, आजोबा सतत फिरतीवर. बाकी घरात मोठं माणूस कुणी नाही. भोवती सगळा अठरापगड मोहल्ला. पण मोठ्या भावांच्या बरोबरीनं काकांचंही लक्ष असायचं. हे आज रमजानकाका सांगतात म्हणून आम्हाला माहित. त्यांच्याच भाषेत सांगायचं तर मामांनी (आजोबांना सगळे मामा म्हणत) ज्या विश्वासानं वागवलं त्यानं मी आयुष्यात उभा राहिलो. त्यांनी खूप आपुलकीनं मायेनं वागवलं, मला त्यांच्या मुलांतलाच एक समजलं. तुमच्या घरी येऊन येऊन माझी भाषा बदलली, गावंढळपणा निवळला, आहाराच्या सवयी, राहणीमानही बदललं. तिखटजाळ जेवण आणि मांसाहाराचं प्रमाण अगदीच कमी झालं. मामांमुळं बऱ्याच रीतीभाती कळल्या, मी जवळजवळ बामणच झालो.

रझियाकाकी मला सांगतात की काकांना जास्त करून शाकाहारी जेवण पाहिजे असतं, पण काकींना मांसाहार आवडतो म्हणून त्यांना कंपनी देतात.

आमच्या घरातली सगळी स्थित्यंतरं, भावंडांची शिक्षणं, लग्नकार्यं, पुढं मुलंबाळं सगळं त्यांच्यासमोर झालं. बाबा सांगतात, की तुमच्या आईबरोबर कधी कुरबुर झाली की मी घरी न थांबता समोर रमजाकडं जाऊन जेवायचो आणि शाळेत जायचो. मी जेवायला थांबलो की त्या नवरा बायकोला समजायचं आमचं काही तरी बिनसलंय. आम्ही दोघीही शाळेतून येताना किंवा जाताना वरचेवर काकांकडे डोकावायचो. ते घर परकं कधी वाटलंच नाही. आत्ताही कधी गेलो की जे असेल ते खाऊन येतो आम्ही. लखलखीत स्वच्छता आणि केव्हाही गेलं तरी प्रेमानं स्वागत करणारे हसरे प्रसन्न चेहरे हे त्यांच्या घराचं वैशिष्ट्य. मुलांना व्यवसाय सुरू करून देऊन लग्नं झाल्यावर त्यांची त्यांची स्वतंत्र सोय लावून दिली त्यांनी. आता त्यांची नातवंडंही लग्नाला आली आहेत.

बाबा आणि काकांच्या जशा अनेक एकत्र आठवणी आहेत, तशा आत्या आणि काकांच्या पण आहेत. कोल्हापुरात गेल्यावर आत्या रमजानकाकांना आठवणीनं भेटून येतात. रमजानकाकांना डोळ्याला अनेक वर्षं सोडावॉटर काचांचा चष्मा होता. दृष्टी हळूहळू अधू होत काही वर्षांपूर्वी संपूर्ण गेलीये, त्यामुळे बाहेर पडणं जवळपास बंद झालंय. पूर्वी बाहेरगावी जायचे तेव्हा एकदा पुण्यात आल्यावर पोस्टात नोकरी करणाऱ्या धाकट्या आत्याला अचानक ऑफिसात जाऊन भेटले. बाईंना भेटायला हे कोण गृहस्थ आलेत आणि बाई त्यांच्याशी निवांत बोलतायत हे बघून ऑफिसमधले लोक चकित झाले आणि ते बघून आत्याची जाम करमणूक झाली.

काही वर्षांपूर्वी कोल्हापूरच्या घराची वास्तूशांत केली तेव्हा माझी बहिण रमजानकाकांना गाडीत घालून घेऊन आली. त्यांच्या पद्धतीप्रमाणे काकांनी उंबऱ्यात थांबून दारात एक पाऊल ठेवून कुराणातला घरशांतीचा कलमा म्हटला. तेव्हा आतल्या खोलीत बाबा गृहपुजेला बसले होते आणि साग्रसंगीत यज्ञ आणि उच्चरवात मंत्रोच्चार सुरू होते. दोघांच्या पाया पडल्यावर आम्हाला दोघींनाही तोंड भरून आशीर्वाद दिले. आम्हाला लहानपणापासून बघितलं असल्यामुळे आम्ही दोघी भेटलो की काका काकी दोघंही सद्गदित होतात.

वर्ष दीड वर्षापूर्वी बाबांचं कायमचं पुण्याला यायचं ठरल्यावर बाबांनी सगळ्यात आधी रमजानकाकांना सांगितलं. आणि काका काकी दोघंही रडायला लागले. दृष्टी गेल्यापासून काका जरा हळवे झालेत, त्यांची सख्खी भावंडं बहुतेक कुणी उरलेली नाहीत. बाबांना निरोप देणं फार जड गेलं त्यांना. आता फोन वगैरे असतो, बाबा किंवा मी गेले की न विसरता भेटून येतो. पण जग जवळ आलंय असं आपण कितीही म्हटलं तरी या वयस्करांसाठी ते अंतर फार उरतंच.

मैत्री दिन आहे तर काकांना फोन करायची बाबांना आठवण केली. त्यावेळी विचार आला, या मैत्रीबद्दल आपणही दोन शब्द लिहायला हवेत.

 फार वाईट वाटलं. धोधोंना मनापासून आदरांजली.

मी पूर्णपणे शहरातच वाढले आणि राहिलेय. काही ना काही कारणांनी गावांशी, झाडांशी, निसर्गाशी, मातीशी, शेतांशी संबंध येत राहिला असला, तरी त्या सगळ्याची ओळख खऱ्या अर्थानं सगळ्यात आधी शाळेच्या पुस्तकातून चक्क अभ्यास करून, कवीला काय म्हणायचंय ते लिहित शिकलेल्या आणि नंतर आपणहून वाचलेल्या धोधोंच्या कवितांनीच करून दिली. ती गोडी कायमचीच लागली. धोधोंच्याच शब्दांत म्हणायचं तर पिसं लागलं, तशातलाच प्रकार. माझं तरी हे फार कमी कवींच्या बाबत झालंय. शाळेपासून आवड लागण्याचं प्रमाण तर आणखी थोडं. त्यांची पुण्यात एकदा भेट झाली, तेव्हा त्यांना आठवणीनं आणि कृतज्ञतेनं तसं सांगता आलं, हे माझं भाग्य. त्यांच्या कविता तर वाचल्या ऐकल्याच, पण अनेक वर्षांपूर्वी पहिली म्युझिक सिस्टीम विकत घेतली तेव्हा आवाज पूर्ण सोडून त्यांची गाणीही जोरदार ऐकली, अक्षरशः पारायणं केली. ती कायम होत राहतील.

या काही लोकांना आपण आपल्या आयुष्यातून वेगळं काढू शकत नाही, हे वापरून घासून बोथट झालेलं वाक्य असलं तरी १०००% तथ्य आहे त्यात.

https://www.youtube.com/watch?v=605oiN46vO8