तारकर्लीला घडलेली घटना भयंकर आहे. त्यावरून पंधरा सोळा वर्षांपूर्वीची एक आठवण झाली.

गुहागरला निवांत मुक्कामासाठी गेलो असताना त्याच संध्याकाळी एकाच कुटुंबातल्या पाच पर्यटकांना जलसमाधी मिळाल्याची भयानक दुर्घटना घडली. गेले ते पर्यटक बेजबाबदारीनं वागले नव्हते, त्यांच्या पायाखालची वाळू खचली असे प्राथमिक कारण समजले. गुहागरचा किनारा अतिशय सुरक्षित, त्यामुळे ह्या घटनेने पंचक्रोशी हादरली. अवघ्या गावावर पसरलेली शोककळा म्हणजे काय हे त्यादिवशी कळलं. मुक्काम आवरता घेऊन आम्ही वेळणेश्वरला गेलो. देवळासमोरच्या टपरीत एक ट्रोलरमालक गाठ पडले. झकपक कपडे, गोल्डमॅनसारखे सोन्याच्या जड दागिन्यांनी मढलेले आणि घड्याळही सोन्याचं घातलं होतं, त्यामुळे ठळक लक्षात राहिलेत.

सगळे सुन्न बसलो होतो. देवळाबाहेरच्या कुंडाकडे बोट दाखवून म्हणाले, 'तीन मोठे ट्रोलर्स आहेत माझ्या मालकीचे आणि मासेमारीसाठी शेकडो मैल आत जातो, उत्तम पोहतो, पण ह्या कुंडात चुकूनही कधी उतरणार नाही. त्याची खोली, रुंदी काही माहित नाही मला. ज्या ठिकाणचा अंदाज नाही, तिथे हुशारी दाखवू नये. पण पर्यटकांना आम्ही असं काही सांगायला गेलो तर आम्हाला किंमत देत नाहीत. आम्हाला काय कळतंय, असा एकंदर नूर असतो. आमचं आयुष्य इथे गेलं, आम्ही दिलेल्या सावधगिरीच्या सूचना जेन्युईन असतात. पण त्यांना पटत नाही.'

कालच्या घटनेच्या तपशीलात गेलेले नाही, पण हा महत्त्वाचा प्रसंग आठवला.

 एखादं कितीतरी जुनंच गाणं पहिल्यांदा ऐकलं की ऐकण्याच्या बाबतीत आपण अजून फारच बच्चे आहोत, हा आधीच कुरतडणारा न्यूनगंड आणखी वाढीला लागतो. माझ्याबाबतीत हे नेहमीचंच आहे.

बॉम्बे टू गोवा ही एक शालेय आयुष्यात बघण्याची चीज आहे. बाल शिवाजी, चलती का नाम गाडी, साधू और शैतानसारखे सिनेमे किंवा स्मृतिचित्रे, मृत्युंजय, श्रीमान योगी, ययाती, स्वामी वगैरे पुस्तकं (माझी यादी मोठी होईल, पुढची भर तुम्हीसुद्धा घाला, खूपच सामायिक बाबी निघतील) अशा दहावीतून बाहेर पडण्यापूर्वी करायच्या गोष्टी असतात, त्यापैकी एक. एकदा बघा नाही तर कितीहीदा बघा, तो माझ्यासारख्या आठवणींच्या खंदकाच्याही फ्रेम टू फ्रेम डायलॉगसकट लक्षात रहातोच. असं असूनही हे गाणं कसं कोण जाणे एवढी भली मोठी वर्षं स्कीप झालं होतं. तेव्हा बाकीच्या धमालीत गाणं रजिस्टर झालं नसेल किंवा झालं असतं तरी आरडीची ही आणखी एक कलाकुसर समजण्याएवढी आपल्या अकलेची ऐपतही नव्हती अशी स्वतःचीच थोडी समजूत घातली. पण नंतरही ते एकदाही कधी कुठं ऐकण्याचा योग कसा आला नाही ना कळे. त्यामुळं खरंतर स्वतःवरच चिडचीड होऊन जोरदार आदळआपट कराविशी वाटली. पुन्हा पुन्हा दिवसभर कानांना रतीब घालतच बसलेय. तुम्ही अनेकदा ऐकलं असेल. मला आजच ताजं ऐकल्यामुळे अप्रुप.

शब्द काही वेगळे नाहीत, पण चाल मात्र वेगळी आहे. त्यातल्या गोडवा आणि थोड्या संथ लयीनं ऐकताना जीव सुखावतो. अख्ख्या गाण्याला एक विशिष्ट ठहराव आहे आणि ठहराव ही व्यक्तिशः मला अत्यंत मोहात पाडणारी गोष्ट आहे. आपण घरी कामंधामं उरकताना आपल्याच नादात असेच शांततेनं गुणगुणत असतो, जसे लता किशोर गुणगुणतात. अंतऱ्याच्या दुसऱ्या ओळीच्या अवरोही सुरावटीवर दुसऱ्या आवर्तनावर थोडकंच लक्षवेधी नक्षीकाम केलेलं आहे. ह्या गाण्यातला लता आणि किशोरचा भारदस्तपणा विशेष (द्विरुक्तीबद्दल क्षमस्व) आहेच, पण कोरसनं बहारच बहार आणली आहे. बघायला गेलं तर निव्वळ भरणा करण्यासाठी निरर्थक पालुपदं कोरसच्या तोंडी घातली जातात, पण त्या सुरांच्या भरण्यानं गाणं भलतंच वजनदार होतं. हा वरचेवर चर्चेला घेण्याचा विषय आहे आणि त्यासाठी अनंत उदाहरणं घेता येतील. गाण्याचा वाद्यमेळ टिपिकल आरडी छापाचा आहे, त्याबद्दल नवं बोलण्यासारखं काही माझ्याकडे नाहीच. टिपिकल अशासाठी की एखाद्या नवख्यालाही हे आरडीचं गाणं आहे हे चटकन लक्षात येईल.

गाणं पडद्यावर बघायला गेले नाही. अमिताभ अरुणा इराणी काही आवर्जून बघावं असे नाहीत, मात्र गाण्याच्या ह्या ऑडिओ व्हर्जनमध्ये जे फोटोज आलेत, ती ऐकण्याचा आनंद वाढवणारी मेजवानी आहे. मराठी गाण्यांच्या ऑडिओ व्हर्जनमध्ये खुपदा परकीय चेहरे आणि सदोष शब्दकाव्यं वाचणं ही शिक्षा दिली जाते, त्या पार्श्वभूमीवर हे बघणं फारच सुखावह होतंय.

https://www.youtube.com/watch?v=iktnLC_zlW0&list=RDiktnLC_zlW0&start_radio=1

 आवडलीये.

ह्या फ्रेममधलं राणांचं व्हिज्युअल कॉम्पोझिशनही सुरेख आहे. काळ्या पेहरावावर बांधणीची ओढणी, नीटनेटके केस आणि दाढी, त्यातून डोकावणारी हसरी देखणी जिवणी. डोळेही हसरे. आणि आवाज? आई ग्गं. एरवी उग्र वाटणारी पण प्रत्यक्षात नसणारी व्यक्तिमत्वं. नेटकी भरीव दाढीमिशा राखणारी आणि तो दिमाख कॅरी करणारी माणसं भलती आवडतात, पर वो हरेक के बस की बात नहीं.

मुद्दा हा आहे, की अशा थाटातलं कुणी समोर बसून काही ऐकवणार असेल तर कंटाळवाण्या कविताही वाटेल तितक्या वाटेल तितका वेळ ऐकीन, वर मानाही डोलवीन.

https://www.facebook.com/reel/728412135003760

 मन:पुर्वक आदरांजली, पंडितजी.

तुमच्या प्रसन्न शास्त्रीय कलाविष्काराइतकंच तुमचं मधूर चित्रपटसंगीतही खूप आवडत आलंय. आम्हां सामान्य रसिकांसाठी थुईथुई नाचणाऱ्या संतूरइतकेच सिलसिला, लम्हें वगैरेही यादगार.

माझी आठवण दगा देत नसेल तर २०१७ ला रमणबागेत सवाईत पहिल्या दिवशी तुमच्या अप्रतिम वादनानं सांगता झाली. दुसऱ्या दिवशीच्या जोरदार पावसामुळे नंतरचा संपूर्ण महोत्सव रद्द झाला. पुढच्या वर्षी सवाई कटारीयाला आयोजित केलं गेलं. तिकडे काही जाणं झालेलं नाही. त्यामुळे तुमच्याशी निगडित ही आठवण कायम लक्षात राहील. त्यावेळी तुमचा फोटो घेण्याचा हा एक क्षीण प्रयत्न केला होता.

 आपल्याच आईला अभिवादन वगैरे फार कृत्रिम होईल, नाही?

छत्तीस वर्षांपूर्वी आमच्या मातोश्रींनी प्रस्थान ठेवलं. अवघ्या एकतिसाव्या वर्षी भराभर खेळून, फटकेबाजी करत इनिंग संपवलीसुद्धा. तिला शब्दशः 'मरणाची घाई' झाली होती. देखणी, बुद्धिमान, उत्कृष्ट गायिका, कर्तृत्ववान, गृहकृत्यदक्ष, शिस्तबद्ध, मॉडर्न, लोकप्रिय आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी अशी अनेक विशेषणं चपखल शोभणारी होती ती. केवळ १८-३१ एवढ्या जेमतेम तेरा वर्षांमधे जबरदस्त कर्तबगारी गाजवली तिनं. व्यवसायामुळे प्रचंड जनसंपर्क होता. आजही अनेक अनोळखी लोक, दूरदूरचे नातेवाईक तिच्याबद्दल भरभरून बोलतात सांगतात तेव्हा नेमकं काय वाटतं ते शब्दात पकडता येत नाही. हे दिप्तीनं लिहिलेलं वाचूनही तसंच होतंय, नेमकं काय वाटलं पाहिजे कळत नाहीये. पण ते वाटणं दु:खद नक्की नाही. कारण मध्यंतरीच्या काळात पुलाखालून अख्खे समुद्रच्या समुद्र वाहून गेले आहेत. त्यामुळे एक छानसा तटस्थपणा आलेला आहे, तेव्हा कृपया सहानुभूती नको. हा उद्धटपणा वाटला तर त्याबद्दल खरंच माफ करा.