#सोय #सर्वसमावेशकता #convenience #inclusionforall #UserFriendlyDesign #thinkingaboutall

हा बस स्टॉप आणि हे स्वच्छतागृह चेन्नईतल्या आय आय टी मद्रासच्या कॅंपसमधले आहेत. या दोन रचना आवर्जून शेअर कराव्याशा वाटल्या. अत्यंत बेसिक पण सुबक रचना आहे. बस स्टॉपचा रॅम्प सोपा, आटोपशीर उंचीचा, थोडासा खडबडीत साधासा कॉंक्रीट कोबा आहे आणि स्वच्छतागृह रस्त्याच्या पातळीवर आहे. तिथे एकही पायरी नाही. सर्व स्वच्छतागृहं आणि बससाठीची सर्व स्थानकं याच मोजमापाची आहेत. स्वच्छतागृहांची आणखीही डिझाईन्स आहेत, पण सगळ्यांचा ऍक्सेस याच पद्धतीचा आहे.

इमारतींमधली अपंग व्यक्तींसाठीची अंतर्गत स्वच्छतागृहं आणखी चांगली आहेत. सोप्या खिट्ट्या असलेले सरकते मोठे दरवाजे, व्हीलचेअरसाठी साजेशा उंचीवर असलेल्या नळजोडण्या, बेसीन्स आणि आरसे, उत्तम रंगसंगतीच्या टाईल्स, आणि व्हीलचेअरच्या हालचाली सोयीस्कर होतील अशा सुटसुटीत, पुरेशा ऐसपैस ऍस्थेटिक खोल्या. त्या बाथरुम्समध्ये इतरांना प्रवेश नसतो आणि हा नियम इतरांकडून कटाक्षाने पाळला जातो. कितीतरी दिवस मला त्या बंद दाराबद्दल कुतुहल होतं. तिथल्या स्वच्छता ताईंना विचारून मी मुद्दाम दार सरकवून ते बघितलं म्हणून मला समजलं.

मी इतर कोणत्याही आय आय टी कॅंपसमध्ये गेलेले नाही, त्यामुळे सगळीकडे अशा रचना असतात की वेगवेगळ्या ती कल्पना मला नाही. पण आयआयटीएमच्या प्रत्येक बांधकामात अपंग व्यक्तींचा विचार व्यवस्थित केलेला दिसत राहतो. Sonali Navangul सोनालीमुळं मी हळूहळू अपंग साक्षर होत आहे. शिवाय माझ्या बाबांनी ७५ पूर्ण केल्यापासून ज्येष्ठ नागरिकांसाठीच्या सोयीस्कर बाबींकडेही लक्ष वेधलं जातं.

कुठेही गेलं की आपसूकच हे निरीक्षण चालू असतं. या पॅसेजमध्ये व्हीलचेअर वळू शकेल का, या लिफ्टमध्ये ती मावू शकेल का, या बटणांपर्यंत हात पोचेल का, एवढ्या खड्या रॅम्पवर व्हीलचेअर चढवता येईल का, दारांमधले लहान मोठे उंबरे जाणवतात, कोणतीही दारे पुरेशी मोठी आहेत का, लिफ्ट नीट ऍक्सेसीबल आहे का. खूप ठिकाणी लिफ्टही तीन चार पायऱ्यांच्या उंचीवर असते. एका पायरीचाही अडथळा होऊ शकणारी व्हीलचेअरना त्या अडचणीच्याच. आजारपण, इतर काही शारीरिक मर्यादांमुळे अनेकदा ज्येष्ठ नागरिकही तेवढ्या सुद्धा पायऱ्या चढण्याच्या परिस्थितीत नसतात. लॉबीजमध्ये, बाथरुममध्ये किंवा पायऱ्यांवर सर्रास लावलं जाणारं मार्बल भिती दाखवतं. गुळगुळीत चकचकीत पॅसेजेसमध्ये भिंतींना थोड्या थोड्या अंतरावर मजबूत दांडे हवेत असं वाटतं. काचेचे मोठाले दरवाजे त्रास देतात कारण ते ढकलायला ताकद लागते, नीट जोर लागला नाही तर उलटे अंगावर येऊ शकतात. बऱ्याचदा आतलं सगळं स्वच्छपणे दिसत रहावं म्हणून काचेच्या दारांवर केवळ हॅंडल्स किंवा ढकला / ओढा पाट्या असतात. काच लक्षात येण्यासाठी काही चिन्ह नसेल किंवा घाईत, तंद्रीत असतील तर त्यावर धडधाकट माणसंसुद्धा धडकू शकतात. मी धडकले आहे, पण तो माझा धांदरटपणा म्हणू एकवेळ, पण मी अनेकांना असं धडकताना बघितलं आहे. खूप वर्षांपूर्वी अशाच धडकेनंतर एका सहकाऱ्याच्या नाकाच्या हाडाला हेअरलाईन क्रॅक आला होता.

या बाबी ध्यानात घेऊन रचना करणं फार कठीण नसावं. शहरांमध्ये असे बस स्टॉप फारतर मोठ्या आकाराचे लागतील, पण ही रचना फार खर्चिक वाटत नाही. बस स्टॉपचं जे नुकसान केलं जातं किंवा सीट्स उचकटणे, पूर्ण स्टॉपच चोरीला जाणे किंवा कधी कधी भुईसपाट होणे, अशा शक्यता अशा रचनांमध्ये कमी वाटतात.

मित्र यादीत या क्षेत्रांमध्ये काम करणारे जे जे आहेत, त्यांनी यासंदर्भात थोडा प्रकाश टाकला तर बरं होईल.